กระบวนพยุหยาตราชลมารค คือการจัดริ้วกระบวนเรือเสด็จพระราชดำเนินไปในการต่างๆ ของพระมหากษัตริย์ ทั้งที่เป็นการพระราชพิธีและเป็นการส่วนพระองค์ เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีการถวายผ้าพระกฐิน การเสด็จไปนมัสการพระพุทธบาท และการต้อนรับราชทูต เป็นต้น
กระบวนพยุหยาตราชลมารคนี้ กล่าวได้ว่าเป็นวิวัฒนาการมาจากการจัดกระบวนทัพเรือในสมัยโบราณที่มีมาตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานี เรื่อยมาจนถึงสมัยกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี จนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ แต่เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. ๒๔๗๕ เป็นต้นมา ชาวไทยทั้งหลายมิได้เคยเห็นการจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารคกันอีกเลย
จนในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ที่คนในสมัยนั้นมักเรียกกันว่ายุคกึ่งพุทธกาล ทางราชการได้จัดงานประกอบพิธีฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง ในส่วนของกองทัพเรือได้จัดพิธีพุทธพยุหยาตราชลมารคและพุทธประทีปบูชา ณ บริเวณท่าราชวรดิฐ แต่เนื่องจากเรือพระราชพิธีมิได้นำมาใช้งานตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๗๕ นับเป็นเวลาถึง ๒๕ ปี เรือหลายลำอยู่ในสภาพชำรุดเสียหายอันเกิดจากการถูกระเบิดทำลายในสมัยสงครามโลกครั้งที่ ๒ การจัดกระบวนเรือจึงไม่สามารถเป็นไปตามรูปแบบกระบวนพยุหยาตราที่ถูกต้องได้
การฟื้นฟูพระราชพิธีพยุหยาตราชลมารค
ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กองทัพเรือจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารคในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ วัดอรุณราชวราราม ทั้งนี้ ทรงมีพระราชประสงค์จะรื้อฟื้นโบราณราชประเพณี อีกทั้งทรงปรารถนาจะให้ชาวต่างชาติได้เห็นความเจริญทางศิลปวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียมประเพณีของไทยอีกส่วนหนึ่งด้วย ดังที่ พลตรี หม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ สมัยดำรงตำแหน่งเลขาธิการพระราชวัง ได้บรรยายให้ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศฟัง เมื่อวันที่ ๒๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ ว่า
"เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบันได้เสด็จพระราชดำเนินไปที่โรงเก็บเรือพระราชพิธีในคลองบางกอกน้อย ทอดพระเนตรเห็นเรืออยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรมจึงทรงพระราชดำริว่า ถ้าจะให้มีการฟื้นฟูประเพณีการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินขึ้น โดยกระบวนพยุหยาตราชลมารคนั้น ก็ดูจะไม่เป็นการสิ้นเปลืองอะไรนัก เพราะคนก็ใช้กำลังทหารเรือ เสื้อผ้าเครื่องแต่งกายทำขึ้นเพียงครั้งเดียวก็ใช้ไปได้นานปี ส่วนประโยชน์ที่พึงจะได้รับนั้น มีอยู่มากมายและหลายทางด้วยกัน เช่น เรือพระราชพิธีต่างๆ อันสวยงาม และทรงคุณค่าในทางศิลปะอย่างยิ่งนั้นก็จะได้รับการดูแลรักษา และบูรณะซ่อมแซมให้ดีอยู่เสมอ เป็นการรักษาสมบัติอันมีค่าของชาติให้มีอายุยืนยาวออกไป ทั้งจะได้เป็นการฟื้นฟูขนบธรรมเนียมประเพณีที่บรรพชนของเราได้กระทำมาแล้วแต่ปางก่อนให้ดำรงอยู่ เป็นที่เชิดหน้าชูตาของชาติ เป็นการบำรุงขวัญ และก่อให้เกิดความภาคภูมิใจของคนไทย ทั้งยังเป็นการเผยแพร่วัฒนธรรมของชาติไทยที่มีมาแต่โบราณกาล ให้เป็นที่ประจักษ์แก่สายตาของชาวต่างประเทศอยู่ตลอดกาลด้วย"
นับจากนั้นเป็นต้นมา ก็มีการจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารคในงานพระราชพิธีและรัฐพิธีตามแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ซึ่งหากนับเนื่องมาตั้งแต่ต้นจนถึงปัจจุบัน กระบวนพยุหยาตราชลมารคและขบวนเรือพระราชพิธี (ใช้คำนี้เมื่อพระมหากษัตริย์มิได้ประทับในเรือพระที่นั่ง) ได้ปรากฏแก่สายตาชาวไทยและชาวโลก รวม ๑๕ ครั้ง ดังนี้
๑. พิธีพุทธพยุหยาตราชลมารคและพุทธประทีปบูชาในงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ระหว่างวันที่ ๑๔ - ๑๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๐ รวม ๓ คืน
๒. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน ครั้งแรก เมื่อ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๒
๓. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๔
๔. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๕
๕. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๗
๖. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๙
๗. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๐ (แก้ไขจากต้นฉบับ ๒๓๗ เป็น ๒๗)
๘. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในโอกาสฉลองกรุงรัตนโกสินทร์มีอายุครบ ๒๐๐ ปี เมื่อ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๒๕
๙. กระบวนพยุหยาตราแห่พระพุทธสิหิงค์ เมื่อ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๕๒๕
๑๐. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๕
๑๑. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๓๐
๑๒. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินเนื่องในโอกาสปีกาญจนาภิเษก เมื่อ ๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๙
๑๓. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินเนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๖ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๔๒ เมื่อ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๔๒
๑๔. ขบวนเรือพระราชพิธี ในงานรัฐพิธีที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้รัฐบาลจัดเพื่อต้อนรับบรรดาผู้นำของนานาประเทศ ที่เดินทางมาร่วมในการประชุมเอเปก ๒๐๐๓ ในคืนวันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๖
๑๕. ขบวนเรือพระราชพิธี ในงานรัฐพิธีที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้รัฐบาลจัดเพื่อต้อนรับราชอาคันตุกะที่มาร่วมงานราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติ ครบ ๖๐ ปี ในเย็นวันที่ ๑๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๙
